 هموطن آنلاین_ سيدمحمود معلمي _ زماني که صبحگاه روز پنجم دي ماه ۱۳۸۲ زلزله 7.2 ريشتري بم و بروات استان کرمان را زير و رو کرد هيچ کس فکر نمي کرد که بزرگ ترين مجموعه خشتي جهان که از سوي سازمان علمي و فرهنگي ملل متحد (يونسکو) به عنوان ميراث بشري شناخته شده بود، آسيب کلي ببيند و از فهرست آثار ماندگار به فهرست آثار در معرض خطر منتقل شود.
ساخت و سازهاي بي رويه و غيرمجاز پيراموني ارگ عظيم بم نيز مزيد بر علت شده و به يک باره «ارگ بم» به عنوان اثر در معرض خطر در فهرست يونسکو قرار گرفت و متوليان امر را براي چاره انديشي براي حفظ اين افتخار ملي و ثبت معرفي ارگ بم به ميراث جهاني واداشت.
شناسنامه تمدن جنوب شرقي ايران
از ميراث فرهنگي پيشينيان به عنوان «شناسنامه فرهنگ ملل» ياد مي شود و در اين ميان کشورهايي که بيشترين ميراث اعم از فرهنگي، طبيعي و اجتماعي دارند ملل پيشرفته و متمدن تري به شمار مي روند.
فلات ايران که پيشينه تاريخي بيش از ۷ هزار سال را در سينه خود جاي داده، جايگاه والايي از نظر ميراث فرهنگي دارد و از اين رو آثار باستاني ايران که آينه تمام نماي فرهنگ اصيل ايراني و اسلامي است همچون نگين درخشان در آثار فرهنگي خودنمايي مي کند.
ارگ بم که به گواه مورخان قدمتي بيش از ۲۵۰۰ سال دارد شناسنامه تمدني جنوب شرقي ايران به شمار مي رود و خود به تنهايي مهندسي معماري اصيل ايراني، مهندسي اجتماعي و آداب زندگي ايرانيان باستان را نشان مي دهد.
ارگ بم بزرگ ترين سازه خشتي در جهان است که در نزديکي شهر بم در جنوب شرقي ايران قرار دارد «بم و فضاي فرهنگي آن» در فهرست ميراث جهاني يونسکو به ثبت رسيده است. ارگ عظيم بم که در مسير جاده ابريشم قرار دارد در سده ۵ پيش از ميلاد ساخته شده و تا سال ۱۸۵۰ ميلادي نيز همچنان مورد استفاده بود.
تمام سازه خشتي يک دژ بزرگ است که در قلب آن، ارگ واقع شده است. مساحت اين ارگ ۱۸۰ هزار مترمربع است که با ديوارهايي به بلنداي ۶ تا ۷ متر و طول ۱۸۱۵ متر احاطه شده است. ارگ از دو بخش جدا از هم تشکيل شده است که هر کدام ويژگي هاي خاص خود را دارد. حدود ۶۷ برج در سطح اين شهر باستاني طراحي و ساخته شده است.
ارگ بم در زلزله پنجم دي ماه ۱۳۸۲ آسيب کلي ديد و ميزان آسيب را يونسکو در سال ۲۰۰۳ بيش از ۸۰ درصد اعلام کرد و از اين رو از کشورهايي که سابقه بازسازي آثار باستاني را داشتند، خواست تا براي بازسازي ارگ بم به کمک ايران بشتابند. گزارش ها حاکي است ژاپن، فرانسه و ايتاليا جزو کشورهايي بودند که اولين گروه هاي معماري سنتي را به ايران اعزام کردند. علاوه بر آن ژاپن حدود 1.3 ميليون دلار به ايران براي بازسازي کمک کرد و با ارسال تجهيزات و ايجاد طرح ۳ بعدي از ارگ بم براي افزايش دقت نوسازي اين طرح را پشتيباني کرد ايتاليا نيز ۳۰۰ هزار دلار در اين طرح سرمايه گذاري و گروهي از کارشناسان را براي احياي برج اصلي به بم اعزام کرد. فرانسه نيز با تهيه نقشه ارگ بم و ارسال آن به بانک جهاني موجب شد که اين بانک نيز براي بازسازي ارگ بم هزينه هايي را اختصاص دهد.
فهرست ميراث جهاني در معرض خطر
سازمان علمي و فرهنگي ملل متحد (يونسکو) از سال ۱۹۷۸ اقدام به تهيه فهرستي از ميراث فرهنگي جهاني در معرض خطر کرد و در سال ۲۰۰۴ ارگ بم را در کنار قلعه بهلا در عمان، قلعه مديول در کوزو، شهر زبيده در يمن و قلعه لدهور در پنجاب پاکستان به عنوان «ميراث جهاني در معرض خطر» معرفي کرد پس از اين اقدام در بيست و هشتمين اجلاس جهاني کميته ميراث فرهنگي يونسکو، منظر فرهنگي بم شامل تمام اجزاي فرهنگي و تاريخي شهر از جمله نخلستان ها، قنات ها وساير ابنيه تاريخي در فهرست ميراث جهاني در معرض خطر ثبت و به جمهوري اسلامي ايران نيز ابلاغ شد.
در تاريخ ۲۵ مهرماه ۱۳۹۰ کارشناسان يونسکو در سفر خود به کرمان که براي بازديد از روند بازسازي ارگ بم و رعايت ضوابط يونسکو در بازسازي اين شهر انجام شد با قدرداني از تلاش هاي صورت گرفته نسبت به وضعيت ارگ بم ابراز نگراني کردند. آن ها که از بازسازي ارگ تاريخي، رضايت نسبي داشتند اعلام کردند وجود ساختمان هاي غيرمجاز روي گسل بم در محدوده اين ميراث جهاني و همچنين ايجاد پمپ بنزيني روي يک محوطه باستاني سبب شده که ضوابط يونسکو زير پا گذاشته شود بنابراين امکان خروج اين ميراث هزاران ساله از فهرست در خطر وجود ندارد.
اما اکنون خبرهاي خوشي از اين اثر ارزشمند جهاني به گوش مي رسد و مسئولان از رخدادهايي مي گويند که از خارج شدن ارگ تاريخي بم از فهرست ميراث در خطر حکايت دارد.
راهي که رفتيم
اقدام ارزشمندي را که منجر به نجات ارگ بم و خروج آن از فهرست آثار در معرض خطر شد «آتوسا مومني» مديرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احياي ميراث معنوي و طبيعي سازمان ميراث فرهنگي کشور اين گونه تشريح مي کند: پمپ بنزين موجود در منظر فرهنگي بم در کرمان کاملا تخريب شده و اين اقدام که با مشارکت مسئولان استاني رخ داد به خروج اين اثر ارزشمند از فهرست در خطر يونسکو منجر مي شود.
او در گفت وگو با خبرنگاران افزود: ساختمان هاي غيرمجاز روي گسل بم و خانه ها نيز به زودي از اين محل منتقل شده و موانع موجود براي ورود ميراث تاريخي کرمان در فهرست نمونه يونسکو برطرف مي شود.
«مومني» با بيان اين که با توجه به زندگي اجتماعي مردم منطقه، کانکس هاي موجود در منظر فرهنگي بم به تدريج و با دقت نظر تخريب مي شوند، افزود: خانه هاي مسکوني منظر فرهنگي عموما متعلق به افراد غيربومي بوده و روي گسل زلزله نيز ساخته شده اند بنابراين قرار است اين خانه ها به مکان امن تري منتقل شوند و به زودي اقدامات صورت گرفته مستندنگاري شده و به يونسکو فرستاده مي شوند.
اميد به اجلاس سال آينده
نشست علمي يونسکو که هر ۲ سال يک بار برگزار مي شود به پرونده هاي رسيده از سوي کشورها براي ثبت آثار فرهنگي و تاريخي ملل جهان مي پردازد.
در اجلاس سال آينده يونسکو نيز مقرر شده که اقدامات جمهوري اسلامي درباره خروج ارگ بم از فهرست آثار در معرض خطر مورد بررسي قرار گيرد و آن گونه که «پرويز سعادتي» مدير پايگاه هاي ثبت جهاني سازمان ميراث فرهنگي اعلام کرد قرار است ارگ بم در فهرست ميراث جهاني «ميراث نمونه» ثبت شود.
وي افزود: با رفع اشکالات بازرسان يونسکو در اجلاس بعدي، ارگ تاريخي بم از فهرست ميراث در خطر جهاني خارج مي شود.
اين مقام مسئول تخريب پمپ بنزيني و شهرک مسکوني در حريم ثبت شده ارگ بم را عامل اصلي موافقت يونسکو با خروج ارگ بم از فهرست آثار در معرض خطر عنوان کرد.
راهي که بايد برويم
کميته ميراث جهاني يونسکو تاکنون چند اثر باستاني ايران را به عنوان ميراث جهاني در فهرست جهاني به ثبت رسانده است که عبارتند از: تخت جمشيد در مرودشت استان فارس، چغازنبيل در هفت تپه استان خوزستان، ميدان امام در هسته مرکزي شهر اصفهان، پاسارگاد در مرودشت استان فارس، ارگ بم و منظر فرهنگي آن در شهر بم در استان کرمان، بيستون در استان کرمانشاه، سلطانيه در استان زنجان، کليساهاي ارامنه در اصفهان و سازه هاي آبي شوشتر در استان خوزستان.
پايگاه اطلاع رساني يونسکو نيز اخيرا اعلام کرد دو اثر تاريخي ايران به زودي به عنوان آثار ثبت شده ايران معرفي خواهد شد که عبارتند از: «خانقاه و بقعه شيخ صفي الدين در اردبيل» و «مجموعه بازار تاريخي تبريز».
«محمود لوحي» کارشناس بازنشسته سازمان ميراث فرهنگي ضمن تاييد خبر پايگاه اطلاع رساني يونسکو از ظرفيت بسيار بالاي آثار فرهنگي و تاريخي براي ثبت به عنوان آثار جهاني ياد کرده و به ما مي گويد: حق ايران اين است که بيش از ۱۰۰۰ اثر تاريخي خود را به يونسکو معرفي کند و اين افتخار را براي تمدن ايراني و اسلامي به ثبت برساند اما از يک سو ظرفيت پذيرش يونسکو محدود است و از طرف ديگر آثار تاريخي ايران به دليل بي مهري هاي تاريخي در حال از دست دادن هويت خود هستند و بعضا ارزش معرفي به يونسکو را از دست داده اند بنابراين من فکر مي کنم همين تعداد را که به يونسکو معرفي شده بايد با چنگ و دندان حفظ کنيم و براي ساير آثار تاريخي اقدامات بين المللي را انجام دهيم . وي مي افزايد: اين واقعيت خيلي تلخ است که آثار ثبت شده ايران پس از مدتي مورد بي مهري قرار مي گيرند و يا آثاري که در حال طي فرآيند معرفي به يونسکو هستند، دچار عوارضي مي شوند که منجر به ناکامي ثبت آن آثار در يونسکو مي شود.
لوحي با اشاره به برخي مصداق بي مهري به آثار فرهنگي ايران ادامه مي دهد: جاي تاسف است که سيوند موجب خدشه دار شدن اعتبار پاسارگاد مي شود، جاي بسي تاسف است که احداث يک ساختمان چند طبقه در حريم آثار باستاني و فرهنگي سبب مي شود مجموعه ارزشمند ميدان امام اصفهان از ثبت جهاني باز بماند، بسيار بايد نگران بود که يک واحد پمپ بنزين موجب مي شود که کارشناسان يونسکو درصدر خروج ارگ عظيم بم از فهرست يونسکو مي شوند و بسيار ناراحت کننده است که احداث چند ساختمان در اطراف مجموعه سازه هاي آبي شوشتر(که تنها سازه هاي طبيعي آبشارهاي طبيعي در خاورميانه به شمار مي روند) موجب شده است که اعتبار اين اثر تاريخي و منحصر به فرد خدشه دار شود و تمامي اين آثار به عنوان آثار ثبت شده ايران به ثبت رسيده و در معرض خروج از فهرست جهاني هستند.
اين کارشناس با سابقه ميراث فرهنگي با ذکر برخي ديگر از آثار فرهنگي ايران تاکيد مي کند: مجموعه فرهنگي و تاريخي توس در خراسان، مجموعه آثار دوران ماقبل تاريخ در شوش دانيان استان خوزستان، قلعه هاي تاريخي در استان لرستان، محوطه باستاني در جيرفت کرمان، پهنه هاي آبي در مرز مشترک ايران و عراق در جنوب، غار علي صدر در استان همدان، قلعه هاي تاريخي در حاشيه کوير ايران مجموعه بناهاي تاريخي و بادگيرهاي يزد و بسياري ديگر از آثار باستاني ايران از چنان قدمتي برخوردار است که به آساني مي تواند در فهرست آثار جهاني ثبت شود اما احداث ساختمان هاي گوناگون، تخريب غارتگران و بي توجهي به اين آثار در عمليات عمراني پيراموني آن و شايد برخي تنگ نظرهاي سياسي موجب شده که تنها تعداد بسيار کمي از آثار ارزشمند تاريخي و فرهنگي ايران به ثبت جهاني برسد و به نظر مي رسد که بايد ضمن توجه به آثار ايران تلاش مضاعفي صورت گيرد تا در هر اجلاس دوسالانه يونسکو حداقل ۲ اثر ايران کاملا معرفي و به فهرست آثار جهاني افزوده شود.
ما نيز نگرانيم
عضو کميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي با اعلام اين که آسيب هاي وارده به آثار ثبت شده تاريخي و آثار ثبت شده ملي بسيار جدي است مي گويد: کم و بيش اخباري به ما مي رسد که خودسري هايي در تخريب آثار باستاني ايران به صورت خواسته و ناخواسته صورت مي گيرد و علاوه بر نمايندگان مجلس، دوستداران ميراث فرهنگي را نگران کرده است و از اين رو از سوي مجلس هشدارهايي به سازمان (ميراث فرهنگي) داده شده و يکي از دلايل اصلي مخالفت کميسيون فرهنگي با وزارت خانه شدن سازمان همين عملکرد نامطلوب است.
وي تاکيد مي کند: ما معتقديم حفظ و حراست از آثار فرهنگي در رتبه اول وظايف اين سازمان و قدم بعدي جذب گردشگر است اما مسئولان سازمان معتقدند اول بايد گردشگر را جذب و پس از آن براي حفظ آثار و حفظ مهندسي باستاني و گردشگري آن اقدام کرد.
آرين منش نماينده مردم مشهد و عضو کميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي نيز ضمن گلايه از عملکرد سازمان ميراث فرهنگي کشور از سياسي کاري در اين سازمان انتقاد کرد و گفت: چه در زمان مرعشي و چه در زمان بقايي و پس از آن فضاي حاکم بر سازمان (ميراث فرهنگي) سياسي است و کار قابل توجهي که بتوان آن را عملکرد رو به جلو دانست انجام نشده است.
به هر حال خبر خروج ارگ بم از فهرست آثار در معرض خطر يونسکو نويد اميدبخشي است که ساير آثار ثبت شده در يونسکو که در معرض خطر هستند نيز از فهرست «در معرض خطر» خارج شوند و روندي که براي ارگ بم طي شد براي اين آثار نيز طي شود.
چکيده گزارش
حوزه ميراث فرهنگي کشور تاکنون ۱۰ اثر ثبت شده جهاني و ۲ اثر تاييد شده براي ثبت جهاني در يونسکو دارد. ارگ بم همانند ساير آثار ايران دچار چالش هايي نظير ساخت و ساز غيرمجاز در محوطه آن بوده و در فهرست آثار در معرض خطر يونسکو قرار داشت و وقوع زمين لرزه مخرب دي ماه ۸۲ در بم و تخريب بخش هايي از اين بناي خشت و گلي مزيد بر علت شد. نظير اين حادثه براي ساير آثار ثبت شده ايراني نيز رخ داده است اما خوشبختانه در دي ماه سال جاري پس از بازديد کارشناسان يونسکو اعلام شد که بازسازي کامل مجموعه بعد از زلزله مخرب و در کنار آن تخريب پمپ بنزين و کانکس هاي احداث شده در محوطه ارگ قرار است در اجلاس سال آينده يونسکو بار ديگر ارگ بم جايگاه واقعي خود را در آثار جهاني بيابد. | 
خروج بزرگترين مجموعه خشتي جهان از فهرست آثار در معرض خطر يونسکو
