هموطن آنلاین_ مجيد فکري _ اين روزها هنرمندان صنعت گر شهرهاي ايران که هر کدام از پدرها و مادرهايشان هنري را به ارث برده اند در مرکز دايمي نمايشگاه هاي بين المللي تهران گردهم آمده و نمايشگاهي جذاب و رنگين از هنر دستشان را به نمايش گذاشته اند. نمايشگاهي که پشت اين همه زيبايي و رنگ، غم دارد و غربت.
از هر کدام که بپرسي، يا دختر بچه هايي در روستا بوده اند که هنرشان را از مادرانشان ياد گرفته اند يا پسربچه هايي که کنار پدرشان حرفه اي را ياد گرفته اند و حالا بعد از گذشت سال ها دست از آن برنداشته و همان را ادامه داده اند.
در کنار همه غرفه هاي صنايع دستي که تا امروز در محل دايمي نمايشگاه هاي بين المللي برپاست برخي به اجراي زنده هنرشان مي پردازند و برخي ديگر نيز همان محصولات را مي فروشند و هرهنرمند از هر استان با لباس محلي همان منطقه.
صنايع دستي به عنوان يک هنر- صنعت که ريشه در آداب، رسوم و سنت هاي مردم ايران زمين دارد، همواره در قرون متمادي براي اکثريت مردم خاصه روستاييان و عشاير منبع کار و درآمد بوده و از نظر اقتصادي جايگاه بسيار خوبي داشته است.
امروزه بيش از 2.5 ميليون نفر در صنايع دستي کشور به طور مستقيم شاغل اند که اين رقم در صورت سياست گذاري درست مي تواند تا چند برابر افزايش يابد. جالب آن که هزينه اشتغال در اين حوزه نيز پايين است. ضمن آن که پايداري آن متناسب با طول عمر انسان هاست.
در اين بين بد نيست بدانيد که هند در ماه گذشته ميلادي (مي) از محل صادرات صنايع دستي ۲۰۵ ميليون دلار درآمد به دست آورد.
نقش صنايع دستي در توسعه
صنايع دستي به دليل فراواني مواد اوليه، ارزاني، دسترسي آسان به آن، بي نياز از سرمايه گذاري زياد، نداشتن آلايندگي زيست محيطي، ارزش افزوده بالا مي تواند بهترين گزينه براي رفع بيکاري و ايجاد اشتغال باشد.
«علي اصغر احمدي» محقق و کارشناس صنايع دستي در اين باره مي گويد: امروزه اشتغال زايي براي يک نفر در صنعت پتروشيمي نيازمند ۶۰ ميليارد ريال سرمايه گذاري است، در حالي که در صنايع دستي با يک هزارم اين رقم مي توان براي يک نفر اشتغال ايجاد کرد.
وي اضافه مي کند: به دليل ارتباط تنگاتنگ صنايع دستي با صنعت گردشگري، توجه به اين بخش مي تواند براي جلب و جذب گردشگران به کشور سودمند باشد. استقبال گردشگران داخلي و خارجي براي خريد يکي از آثار هنري يا صنايع دستي هر شهر يا استان نشان مي دهد قابليت بهره برداري اقتصادي از صنايع دستي کشورمان يکي از اصلي ترين مزاياي پرداختن به صنعت گردشگري و تقويت آن است.
اين محقق تصريح مي کند: با توجه به مزيت هاي اشاره شده، نقش صنايع دستي در توسعه کشور، بالا بردن سطح اشتغال با هزينه هاي بسيار کم،ازدياد درآمد سرانه ملي، جذب گردشگران خارجي و توسعه صنعت گردشگري ارزآوري مناسب به واسطه صنعت گردشگري و تاثير در توسعه صادرات کالاهاي غيرنفتي را شامل مي شود و صنايع دستي به دليل بار فرهنگي قوي مي تواند به عنوان سفير فرهنگي کشور عمل کند و ابزاري براي گفت وگوي تمدن ها باشد.
وي با تاسف مي گويد: صنايع دستي در زمره صنايع کوچک و زودبازده به شمار مي آيد و در برنامه هاي سوم و چهارم توسعه نيز بر اهميت آن تاکيد شده بود. ولي متاسفانه اين هنر- صنعت همچنان از رسيدن به جايگاه خويش بازمانده است و متاسفانه برنامه ريزان اقتصادي کمترين توجهي به اقتصادي بودن هنرهاي سنتي و صنايع دستي دارند که گاهي نسبت به اين حوزه دچار فراموشي شده و آن را از ياد برده اند. شناخت ما از صنايع دستي و هنرهاي سنتي و مزاياي ويژه فرهنگي و اقتصادي آن ها بسيار کم است، به طوري که همين ناآگاهي موجب بازماندن ما از حضور در بازارهاي رقابتي و اقتصادي شده است.
دو بال توسعه
با توجه به قرار دادن ظرفيت هاي ميراث، فرهنگي صنايع دستي و گردشگري در کنار هم به عنوان اضلاع مثلث توسعه فرهنگي، مي توان از ظرفيت هاي اين حوزه ها در صنعتي کلان به نام «گردشگري و صنايع وابسته» به عنوان الگوي پايدار و پوياي تعادل عمومي اقتصاد ايران استفاده کرد. الگويي که با توجه به عمومي و جهان شمول بودن صنعت گردشگري، تأثيرات بنياديني را در متحول کردن اقتصاد منطقه اي و ملي ايفا خواهد کرد.
«ملا احمدي» کارشناس ميراث فرهنگي با بيان اين مطالب مي افزايد: معناي کاربردي و عملي اين سخن آن است که در برهه کنوني با توجه به چشم انداز مثبت اقتصاد در آسيا به ويژه از سوي قدرت هاي نوظهوري همچون چين، ايران و ترکيه، ضرورت هاي تغيير الگوهاي اقتصاد کشورمان بيش از گذشته محسوس است و اگر گروهي اقتصاددان، مجري بازنگري اين الگوها شوند، به طور حتم ظرفيتي بهتر از گردشگري و صنايع دستي به عنوان دو بال توسعه اقتصاد و اشتغال پيدا نخواهند کرد.
وي اضافه مي کند: ۲۰ خرداد به عنوان روز جهاني صنايع دستي فرصت مغتنمي بود که با بازکاوي و تحليل اين ظرفيت فرهنگي و هنري کم نظير در کنار دو بال خود يعني گردشگري و ميراث فرهنگي، سيماي روشني از جايگاه و تأثيرگذاري اين هنر-صنعت در توسعه اقتصاد هويدا شود.
وي تشريح مي کند: همان گونه که مي دانيد در منشور بين المللي گردشگري فرهنگي ايکوموس سال ۲۰۰۰ تعامل بين گردشگري و همه اشکال ميراث فرهنگي از جمله اماکن، مجموعه ها و جنبه هاي زنده جوامع ميزبان علاوه بر يادمان ها و محوطه ها مورد توجه قرار گرفت. اصطلاح گردشگري فرهنگي از زواياي مختلف و ديدگاه هاي گوناگوني مورد توجه قرار گرفته است؛ اما دو نکته آن اهميت کاربردي است. اولاً گردشگري فرهنگي به مفهوم آثار تاريخي، يادمان ها و محوطه هاي باستاني و ميراث فرهنگي ملموس به ويژه جهاني مي باشد که توسط يونسکو به ثبت رسيده است.
وي اضافه مي کند: همچنين گردشگري فرهنگي به مفهوم شيوه هاي زندگي مردم که در مذهب، آداب و رسوم، آيين، لباس، هنر، صنايع دستي، معماري، موسيقي، ادبيات، غذا، رقص و سنن محلي، جشنواره و نظير آن تبلور مي يابد و اين مظاهر فرهنگي از يک جامعه به جامعه ديگر و از يک قوم به قوم ديگر تغيير مي کند و جاذبه هاي گردشگري محسوب مي شود. با توجه به اين تعريف ايکوموس و نگاهي به تعاريف رايج جهاني، صنايع دستي به آن گروه از صنايع اطلاق مي شود که به طور عمده با استفاده از مواد اوليه بومي تهيه شده و نشان دهنده ويژگي ها و ميراث هنري و سنتي مردم ايرانند و تمام يا قسمتي از مراحل توليد آن با دست انجام مي شود و در آن ذوق هنري و خلاقيت فکري صنعتگر تجلي يافته باشد. از همين رو صنايع دستي به عنوان يک هنر- صنعت که ريشه در آداب، رسوم و سنت هاي مردم ايران زمين دارد، همواره در قرن هاي گذشته رأي بيشتر مردم به ويژه روستاييان و عشاير منبع کار و درآمد بوده و از نظر اقتصادي داراي جايگاه بسيار خوبي بوده است.
ملا احمدي اضافه مي کند: بالا بردن سطح اشتغال با هزينه هاي بسيار کم، ازدياد درآمد سرانه ملي، جذب گردشگران خارجي و توسعه صنعت گردشگري، ارزآوري توسعه اقتصاد بومي و معيشت عمومي، جلوگيري از مهاجرت هاي بي رويه، گسترش کالاهاي صادراتي غيرنفتي، ايفاي نقش به عنوان سفيران فرهنگي، حفظ سنت هاي محلي توسط بوميان هر منطقه و... تنها گوشه اي از سرفصل ها و مزيت توسعه صنايع دستي به شمار مي روند و طبيعي است که بررسي هر کدام از اين سرفصل ها خود نياز به تحليلي عميق و نگرشي کارشناسانه دارد.
وي تأکيد مي کند: صنايع دستي و گردشگري در هر کشوري جزو پوياترين بخش هاي فرهنگي و اقتصادي محسوب مي شود، در ايران نيز به ويژه در دهه گذشته توجه به اين حوزه ها از اهميت مضاعفي برخوردار شده و دولت هاي نهم و دهم نيز تمام اهتمام خويش را به توسعه پايدار صنايع دستي اختصاص داده اند.
وي اشاره اي به گذشته هم مي کند: هنوز سخن دکتر احمدي نژاد، رئيس جمهور کشورمان را که در آيين معارفه مهندس موسوي به سمت رياست سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري مبني بر اين که «صنايع دستي ما خودش يک فرهنگ است. صنايع دستي ما دوره طولاني در زندگي مردم بوده البته نه به عنوان يک کالاي لوکس ويتريني. بنابراين بايد صنايع دستي که تجلي روح هنرآفرين و هنر دوست ملت ايران است، حفظ کرده، به روز و توسعه داده شود» يادمان نرفته است.
وي تاکيد مي کند: طبق ارزيابي هاي انجام شده اکنون صنعت گردشگري در صدر صنايع جهان قرار گرفته و اقتصاد جهاني از وابستگي تک محصولي به سوي اقتصاد خدمات گردشگري گام برمي دارد. در اين رهگذر صنايع دستي کشورمان نيز با توجه به جنبه اشتغال زايي و صادراتي خود قادر است در کنار صنعت گردشگري، به صورتي مانا و پويا اقتصاد ايران را از وابستگي به نفت رهايي بخشد. البته گستردگي هنرهاي سنتي و دستي ايران فراتر از آن چيزي است که ما از آن ياد مي کنيم و همين تنوع و گستردگي يکي از مزاياي ويژه به کارگيري هنرهاي سنتي و صنايع دستي در توسعه گردشگري فرهنگي است.
ملااحمدي مي گويد: بديهي است که بخش اعظمي از اين اهداف در رقابت هاي تبليغاتي، برنامه ريزي براي بازارهاي هدف، بازاريابي و آماده سازي زيرساخت ها امکان پذير خواهد شد. چيزي که اکنون سازمان با جديت تمام در راه اندازي بازارچه هاي صنايع دستي، شهرک ها، توجه به هنرمندان صنايع دستي و حضور در نمايشگاه هاي بين المللي، به عنوان يک هدف بزرگ پي گيري مي کند. کارشناسان معتقدند، رمز ماندگاري و حيات آينده کشورها در روند جهاني شدن، در گرو نگاه کيفي و برنامه اي به صنايع دستي است. مولود فرآيند جهاني شدن حرکت به سمت يکپارچگي زندگي بشري است و آن چه در اين فضا مي تواند اصالت و قوميت ها را زنده و پويا نگه دارد، عمق دادن به هنر و فرهنگ محلي و منطقه اي با رويکرد زمان خود (حاضر) است.
از هنر تا اشتغال زايي
در اين بين يک اقتصاددان معتقد است که بايد از شبکه هاي مجازي و اجتماعي مانند «فيس بوک» براي اطلاع رساني درباره صنايع دستي ايران و افزايش اشتغال زايي استفاده کنيم. در واقع اين فقط يک هنر نيست بلکه منبع بزرگ اشتغال است.
«عباس سليميان» مي گويد: هنر ايراني در طول سال هاي زياد حتي با لگدمال کردن مغولان، باز هم ماندگار مانده، اما وقتي به عنوان صنعت مطرح مي شود، ممکن است بماند يا نماند.
او با بيان اين که در مقابل ۱۰۰ نوع صنايع دستي چين و هند ما بيش از ۳۰۰ نوع صنايع دستي داريم، به ايسنا مي گويد: منابع مکتوب خارجي همه بر اصيل و تک بودن صنايع دستي ايران تاکيد دارند و در اين که رتبه نخست را در کيفيت داريم، بحثي نيست؛ اما چين با داشتن ۱۰۰ نوع هنر که البته فاخر هم نيستند 4.1 ميليارد دلار در صادرات کسب کرده و هند دو ميليارد دلار صادرات داشته است. در حالي که ما ۹۸۰ ميليون دلار صادرات داشتيم و بعد اين رقم به ۶۵۰ ميليون دلار و در ادامه به ۴۰۰ ميليون دلار رسيد. البته امروز مديران ميراث و نظام براساس رهنمودهاي مقام معظم رهبري تعهد کرده اند 1.5 ميليارد دلار را در صادرات صنايع دستي به نتيجه برسانند؛ ولي چگونه مي توانيم اين عزم جدي را به نتيجه نزديک کنيم.
اين اقتصاددان با بيان اين که براي حفظ توازن فقط نبايد روي قدرت ها و فرصت ها متمرکز شويم، بلکه بايد ضعف ها و تهديدها را جدي بگيريم، مي گويد: ضعف اطلاع رساني، نبود هماهنگي بين مسئولان و بازيگران اين صنعت، نبود اميد شغلي در ميان جوانان و جذب کم نيروها ۳ ضعف اين بخش هستند که براي حل آن ها فقط کافي است نظام اطلاع رساني درست شود تا تمام تمايل ها به اين محصولات فاخر جلب و صنعت مد به آن گرايش يابد.
او با بيان اين که ما صنايع دستي را مطرح نکرديم و ابزارش را هم نساختيم، تصريح کرد: به اين صنعت نبايد به عنوان تقدس هنر نگاه کرد، بايد به آن به عنوان منبع بزرگ اشتغال نگريست و نه اين که در حاشيه رياست جمهوري به آن نگاه کنيم و به چند نفر جايزه دهيم، چه به آن ها جايزه بدهند يا ندهند هنرشان مي ماند چون آن چه پابرجاست خواهد ماند، اقتصاد مبتني بر هنر است.
اين اقتصاددان اضافه مي کند: راه حل خلاص شدن از ضعف ها و تهديدهاي صنايع دستي علاوه بر اين که تمرکز روي زيرساخت هاي بين المللي است، به ايجاد مناطق آزاد هم نياز دارد. ما به حدود ۱۰منطقه آزاد احتياج داريم تا همه محصولات آزاد از گمرک ها به آن مناطق بروند و با دانش و توانمندي هاي بيروني در ارتباط باشند.
کميته بررسي وضعيت صنايع دستي
در اين بين معاون اول رئيس جمهور در همايش روز جهاني صنايع دستي در نمايشگاه بين المللي تهران از تصميم دولت براي تشکيل کميته اي به منظور بررسي وضعيت صنايع دستي خبر داد و گفت: از آقاي موسوي (رئيس سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري) مي خواهم که زمينه هاي تشکيل اين کميته را فراهم کند و از فعالان و متخصصان صنايع دستي نيز مي خواهم که در جلسات اين کميته شرکت کنند و راهکارهاي خود را ارائه دهند.
من فکر مي کنم اگر ما اين صنعت را فعال کنيم، بيشتر از پول نفت مي توانيم از اين حوزه درآمد داشته باشيم.
«محمدرضا رحيمي» با اشاره به اهميت صنايع دستي و تاثير آن بر اقتصاد کشور اعلام کرد: صنايع دستي رنج فراواني مي برد اما با اين صنعت مي توان اشتغال ايجاد کرد.
رحيمي همچنين تصريح کرد: ما با صنايع دستي توانستيم يک ميليون و ۴۰۰هزار شغل ايجاد کنيم، در حالي که پيش تر طبق برنامه، يک ميليون و ۱۰۰هزار شغل قرار بود ايجاد شود. بايد زمينه را براي فعاليت فعالان عرصه صنايع دستي فراهم کنيم. به عنوان مثال، مشکل بيمه آن ها بايد رفع شود. صنايع دستي جلوه هاي تمدن ما هستند و بايد آن ها را حفظ کنيم. برخي از صنايع در حال از بين رفتن هستند و بايد براي احياي آن تلاش شود.
همچنين «حسن صالحي مرام» معاون صنايع دستي سازمان ميراث فرهنگي گفت: صنايع دستي مي تواند مشکل اشتغال در کشور را رفع کند زيرا هزينه اشتغال در اين حوزه بسيار پايين است و پايداري اين شغل به طول عمر انسان ها مي رسد.
وي با بيان اين که ارزاني يکي از خصوصيات ايجاد اين شغل در کشور است به فارس گفت: در نهايت مي توان با ۵ميليون تومان شغل ايجاد کرد و محصولاتي که از اين راه توليد مي شود مورد عنايت و حمايت مردم قرار مي گيرد.
صالحي مرام خطاب به معاون اول رئيس جمهور در اين مراسم گفت: ما دو انتظار از دولت داريم؛ يکي کمک به ايجاد بازارچه هاي صنايع دستي در کشور و ديگري ايجاد شهرک صنايع دستي در تهران است.
صالحي مرام در ادامه با اشاره به صادرات 1.5ميليارد دلاري صنايع دستي گفت: با اندکي برنامه ريزي مي توان در سال هاي بعد صادرات بالاي ۱۰ميليارد دلار داشته باشيم.
به هر صورت کاهش نرخ بيکاري، افزايش درآمدهاي ملي و رونق صادرات غيرنفتي تنها بخشي از مزاياي پرداختن به صنايع دستي است. آن هم در کشوري مثل ايران که به گواه ظرفيت هاي کم نظير گردشگري، از تاريخچه طولاني در اين صنعت برخوردار است.
چکيده گزارش
امروزه بيش از 2.5 ميليون نفر در صنايع دستي کشور به طور مستقيم شاغل اند که اين رقم در صورت سياست گذاري درست مي تواند تا چند برابر افزايش يابد. جالب آن که هزينه ايجاد اشتغال در اين حوزه نيز پايين است. ضمن آن که پايداري آن، متناسب با طول عمر انسان هاست. با وجود اين، واقعيت آن است که نقش صنايع دستي اين ديار در رشد و توسعه اقتصادي روز به روز کاهش مي يابد. اين در حالي است که به دليل ارتباط تنگاتنگ صنايع دستي با صنعت گردشگري، توجه به اين بخش مي تواند براي جلب و جذب گردشگران به کشور و ايجاد اشتغال و درآمد، سودمند باشد. به گفته کارشناسان امروزه اشتغال زايي براي يک نفر در صنعت پتروشيمي نيازمند ۶۰ ميليارد ريال سرمايه گذاري است، در حالي که در صنايع دستي با يک هزارم اين رقم مي توان براي يک نفر اشتغال ايجاد کرد. کاهش نرخ بيکاري، افزايش درآمدهاي ملي و رونق صادرات غيرنفتي تنها بخشي از مزاياي پرداختن به صنايع دستي است. آن هم در کشوري مثل ايران که به گواه ظرفيت هاي کم نظير گردشگري، تاريخچه طولاني در اين صنعت دارد.